Discover Welsh legends… music

Wales is famous as a land of poets and song, and here in North Wales we’re blessed with world-class choirs, fantastic musical groups, several excellent theatres, inspiring live venues and amazing artists.

Continuing our ‘Legends of Wales’ series, we took a closer look at some famously musical North Walians…

Aled Jones

I never have that stress of thinking: “Gosh, I’ve got to go back to work tomorrow at 9am.” I can remember that dread as a child, when I would have a bath with the Top 40 on the radio, then get my pencil case ready for school on Monday morning.

Because I don’t ever stop, the minute I hit the sack, I’m out like a light. But I enjoy a full day. After all, I’ve been doing this since I was 11 years old.

Aled Jones

Aled Jones is well-known around the country now but, did you know, he was originally ‘discovered’ by a member of the congregation at Bangor Cathedral?

Jones is best known for the cover version of ‘Walking in the Air’ from the animated film The Snowman – Jones’s version reached Number 5 in the UK charts.

By the time Jones reached the ripe old age of 16, he had sold millions of albums and had performed for the likes of the Queen and the Pope!

To this day he is an award-winning recording artist and well-known as a TV presenter on shows including Songs of Praise and Go Back Giving Back. He also hosts regular slots on Classic FM and Radio 3.

Mike Peters

Mike Peters MBE rose to fame as the lead vocalist for The Alarm, a rock band formed in Rhyl in the early 1980s. The Alarm supported U2 and even Bob Dylan during their career.

Peters went on to have a successful solo career, and has performed as part of bands including Coloursound, Dead Men Walking, Big Country and The Mescaleros.

Peters was diagnosed and recovered from lymph cancer in 1996, and was diagnosed with chronic leukaemia in 2005, subsequently going into remission.

In 2007 Peters was part of a group who made a 14-day trek to Mount Everest Base Camp to perform the highest concert ever on land to raise awareness for the fight against cancer. Peters was named in the 2019 New Year Honours list for his services to cancer care.

See Mike for yourself at his next big charity fundraiser Zip World Rocks on the 15 June 2019 at Penrhyn Quarry in Bethesda. Held in aid of the Love, Hope, Strength Foundation it will feature local music artists, and food and drink all in the name of a great cause.

Duffy

When my family all got together, I’d always get up and entertain everyone, but it was all a bit of a joke. My first real memory of singing for people was when I was about 11 or 12.

Duffy

Most famous for her catchy earworm Mercy, Duffy was born Aimee Duffy in Bangor and raised in Nefyn, on the Llyn Peninsula. The singer-songwriter found chart-topping success with her debut album Rockferry, which sold millions of copies around the world.

In 2008 Duffy received the MOJO Song of the Year award for Mercy, and was also nominated for Breakthrough Act and Album of the year. The following year, she won the Grammy award for Best Pop Vocal Album and a host of BRIT awards. After taking a hiatus from music, Duffy appeared in the film Legend with Tom Hardy and recorded music for the movie soundtrack.

Rumour has it, she’s working on a new album… so watch this space!

Bryn Terfel

Welsh is my mother tongue, and my children speak it. If you come and live in this community you’ll work out pretty quickly that it’s beneficial to learn the language, because if you’re going to the pub or a cafe you need to be a part of the local life.

Bryn Terfel

Sir Bryn Terfel Jones CBE was born in Caernarfonshire and discovered his musical talent and deep bass-baritone voice singing traditional Welsh folk songs.

Terfel moved to London in the 1980s and has gone on to have international success as a classical singer, both as a solo artist and as an operatic performer.

He’s the recipient of numerous industry accolades and is a Gramophone Award, Classical BRIT and Grammy award winner.

Terfel has sung around the world, and performed the anthem for the 1999 Rugby World Cup. Terfel released Dreams & Songs in 2018, a collection of his favourite songs.

The singer is a vocal supporter of the Welsh language and his native North Wales.

With an extremely busy 2019 ahead, Bryn is performing all over the world. You can catch him in London this June as he performs the role of Scarpia in Tosca at the Royal Opera House.

Catfish and the Bottlemen

When Catfish and the Bottlemen won the Brit breakthrough award, singer Van McCann looked like a man who couldn’t quite believe his luck – but it was the right result.

Evening Standard, 2016

Formed in the seaside town of Llandudno, Catfish & the Bottlemen have rocketed to global fame in recent years. The indie band, named after a memory of frontman Van McCann’s travels in Australia, achieved platinum status for their debut album The Balcony in 2016.

After winning the BBC Introducing Award and a BRIT award, the band released second album The Ride to critical and commercial acclaim. Appearances at festivals including Reading & Leeds, T in the Park, Ibiza Rocks and even the New York Governor’s Ball have cemented them as one of the most exciting musical acts in the UK.

The brand new album The Balance is released on 26 April 2019 and the band will be playing the Cardiff Motorpoint Arena on their UK album tour! Find out more here.

Visit our blog again soon for the next instalment in our Legends series.

Images courtesy: Aled Jones by Simon Harries, 2009. Mike Peters statue, courtesy of Blazing MInds via Flickr, 2013. Duffy courtesy of José Goulão from Lisbon, Portugal via Creative Commons License. Bryn Terfel by Frankie Fouganthin via Creative Commons License. Catfish and the Bottlemen by Hazza77 via Creative Commons License.

Dewch i ddysgu am chwedlau Cymru … hanes

Mae Gogledd Cymru yn llawn hanes, chwedlau, mythau a chwedloniaeth. Gallwch dystio’r rhain yn y placiau a’r arwyddion sydd wedi’u gosod ledled y rhanbarth, yn ogystal ag yn y cestyll a’r plastai crand sy’n frith ar hyd y tirlun.

Ym mlog cyntaf ein cyfres sy’n edrych ar rai o ‘Chwedlau Cymru’, rydym wedi tynnu sylw at lond dwrn o ffigurau hanesyddol pwysig, trawiadol a blaenllaw o Ogledd Cymru.

Teyrnas Gwynedd

Yn dilyn gormes y Rhufeiniaid, daeth Teyrnas Gwynedd i amlygrwydd ym Mhrydain oddeutu’r pumed ganrif. Yn cwmpasu Gogledd-orllewin Cymru, byddai arweinwyr y deyrnas yn aml yn cael eu cyhoeddi yn ‘Frenhinoedd y Brythoniaid’, gan arddangos mawredd hanesyddol yr ardal a enillodd ei phlwyf fel y rhanbarth mwyaf pwerus yng Nghymru.

Caraf i, mawr elyn Lloegr, dir agored y Gogledd heddiw,

A’r lliaws llwyni ym mro Lliw.

Caraf y sawl a roes imi [fy] nymuniad [o] fedd

Lle cyrhaedda’r moroedd maith eu terfysg.

Caraf ei gosgordd a’i haml drigfan o’i mewn,

Ac wrth fodd ei brenin reoli rhyfel.

Hywel ab Owain Gwynedd, Bardd Rhyfel.

Kathleen Anne Bramley (gol.) ac eraill, Gwaith Llywelyn Fardd I ac Eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994).

Teyrnas Gwynedd, tua 1247

Owain Gwynedd

Cipiodd yr arweinydd canoloesol pwerus, Owain Gwynedd (a aned tua 1100), reolaeth dros Wynedd yn 1132, a hynny yn dilyn marwolaeth ei frawd Cadwallon. O dan ei reolaeth ef, ymestynnwyd ffiniau Gwynedd at diroedd y Gororau (sef siroedd Lloegr sydd ar y ffin â Chymru). Lansiodd Owain hefyd ymosodiad milain ar Bowys.

Ymosododd Harri II ar Wynedd yn 1157, gan orfodi Owain i gytuno ar delerau; fodd bynnag, llwyddodd Owain i drechu Harri mewn brwydr ddiweddarach ar y cyd â thywysogion Cymreig eraill. Ni fentrodd Harri II herio Owain fyth eto. Bu farw Owain yn 1170, yn llywodraethwr hollbwerus dros y deyrnas.

Mae Owain Gwynedd wedi’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Bangor.

Llywelyn Fawr

Llywelyn Fawr, a elwir hefyd yn Llywelyn ab Iorwerth (ac a aned tua 1173), oedd Brenin Gwynedd, a bu’n arwain Cymru gyfan am bron hanner canrif. Roedd Llywelyn yn ŵyr i Owain Gwynedd.

Cytundeb 1201, rhwng Llywelyn â’r Brenin John, yw’r enghraifft gynharaf sydd wedi goroesi o gytundeb rhwng Cymru a Lloegr. Fodd bynnag, ni pharhaodd y cysylltiadau cyfeillgar yn hir, ac ar ôl cyfres o frwydrau, penodwyd Llywelyn yn arweinydd Tywysogion Cymru. Mae llawer o haneswyr yn cytuno na ddaeth yr un llywodraethwr arall dros Gymru erioed yn agos at bŵer gwleidyddol Llywelyn.

Image courtesy of Rhion Pritchard, 2006.

Mae cerflun o Llywelyn Fawr i’w weld ar y sgwâr yn nhref Conwy.

Owain Glyndŵr

Gorau Cymro, tro trylew

Piau’r wlad, lin Pywer Lew,

Gŵr meingryf, gorau mangre,

A phiau’r llys; hoff yw’r lle.

Iolo Goch, Bardd.

Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Iolo Goch (Caerdydd, 1988).

Ganed Owain Glyndŵr, un o’r ffigurau enwocaf heb amheuaeth yn hanes Cymru, tua 1349. Mae ei ddylanwad a’i etifeddiaeth yn ymestyn at lenyddiaeth glasurol hyd yn oed – fe’i disgrifir yn nrama Shakespeare, Henry IV, fel gŵr nad yw’n debyg i wŷr cyffredin – “not in the roll of common men”.

Ag yntau’n ddisgynnydd i Dywysogion Cymru, lansiodd Owain Glyndŵr wrthryfel yn erbyn Harri IV yn 1400 – a elwid wedi hynny yn Wrthryfel Glyndŵr. Hwn oedd y gwrthryfel mawr, treisgar diwethaf o blaid annibyniaeth i Gymru, ac mae ei etifeddiaeth yn golygu bod Owain Glyndŵr yn parhau i gael ei gydnabod yn biler dros genedlaetholdeb Cymreig, yn ogystal â Thywysog olaf Cymru.

‘Y Mab Darogan’ – cerflun o Owain Glyndŵr, Corwen.

William Morgan

  • The English tongue is not understood by the greatest number of Her Majesty’s obedient subjects inhabiting Wales.

  • Deddf Seneddol, 1563

Bu William Morgan, a aned tua 1545 ger Betws-y-coed, yn astudio ym Mhrifysgol Caergrawnt cyn dod yn Offeiriad gydag Eglwys Loegr. Yn ddiweddarach, daeth yn Esgob Llandaf a Llanelwy, ond mae’n fwyaf adnabyddus am ei waith yn cyfieithu’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Roedd y cyfieithiad hwn yn drobwynt i’r iaith Gymraeg a chrefydd yng Nghymru.

Hedd Wyn

Ganed Ellis Humphrey Evans yn 1887 yn Nhrawsfynydd, Meirionnydd. Roedd yn fardd talentog o’r dechrau’n deg a bu’n cystadlu mewn sawl Eisteddfod. Cafodd ei enw Barddol, Hedd Wyn, yn 1910, ac enillodd Gadeiriau yn Eisteddfod y Bala, Pwllheli a Llanuwchllyn.

Er ei fod yn heddychwr, aeth Ellis ati’n arwrol i ymuno â’r fyddin, er mwyn arbed ei frawd iau rhag gwneud hynny. Ysbrydolwyd llawer o’i gerddi enwocaf gan y rhyfel. Cafodd Ellis ei ladd yn drasig yn ystod oriau cyntaf Trydedd Brwydr Ypres yn 1917. Mae’n parhau i fod yn un o’r llenorion a’r artistiaid gorau yng Nghymru, ac mae ei gerdd a ddaeth yn deilwng am gadair yr Eisteddfod Genedlaethol, ‘Yr Arwr’, yn parhau i gael ei chlodfori’n helaeth.

Detholiad o’r gerdd ‘Rhyfel’

Mae’r hen delynau genid gynt

Ynghrog ar gangau’r helyg draw,

A gwaedd y bechgyn lond y gwynt,

A’u gwaed yn gymysg efo’r glaw.

Yr Ysgwrn, ger Trawsfynydd

Betsi Cadwaladr

  • An unconventional Welsh woman who was ahead of her time.

  • Ffion Hague, awdur

Ganed Betsi Cadwaladr, a oedd yn un o 16 o blant, ger y Bala yn 1789. Treuliodd Cadwaladr, a newidiodd ei henw maes o law i Davis, ran fawr o’i blynyddoedd cynnar yn gweithio fel morwyn, a arweiniodd at gyfleoedd i deithio, gan gynnwys teithio i Ffrainc yn ystod Brwydr Waterloo. Yno, effeithiwyd yn fawr arni gan y milwyr a anafwyd ar faes y gad.

Pan ddaeth yn ôl i Brydain, aeth ati i hyfforddi i fod yn nyrs yn Llundain, ac ymunodd â’r gwasanaeth nyrsio milwrol pan oedd yn 65 mlwydd oed. Yn groes i ewyllys Florence Nightingale, y nyrs ‘enwog’ o’r dosbarth uchaf (nad oedd ganddi fawr o feddwl o’r Cymry), aeth Betsi i’r Crimea i weithio. Er i’r ddwy anghydweld ar sawl achlysur, roedd Nightingale ac eraill yn cydnabod gwaith hanfodol Betsi yn achub bywydau ar flaen y gad. Mae’n cael ei chofio’n aml am ei phendantrwydd a’i pharodrwydd i ymladd yn erbyn biwrocratiaeth er mwyn gwneud ei gwaith. Caiff Betsi ei chofio fel arloeswraig yn y byd nyrsio, ac mae Bwrdd Iechyd Lleol Gogledd Cymru wedi cael ei enwi ar ei hôl.

Cysegru Carreg Fedd Betsi Cadwaladr ym mynwent Parc Abney. Codwyd y cronfeydd ar gyfer y garreg fedd gan nyrsys a oedd yn gweithio ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

  1. T.E. Lawrence

Ganed Thomas Edward Lawrence, a oedd yn archaeolegydd, yn swyddog gyda’r fyddin ac yn ddiplomydd adnabyddus, yn Nhremadog yn 1888. Bu’n gweithio i’r Amgueddfa Brydeinig yn Syria yn ystod yr 1910au cynnar, cyn gwirfoddoli i’r fyddin maes o law a chael ei anfon i’r Aifft gyntaf.

Yn 1916, cafodd ei anfon i Arabia, lle bu’n gweithio ochr yn ochr gyda Faisal, arweinydd y Gwrthryfel Arabaidd. Ar ôl y rhyfel, bu Lawrence yn gweithio i’r Swyddfa Dramor, cyn encilio o fywyd cyhoeddus yn y pen draw a chyhoeddi cofnod o’i brofiadau ei hun yn Arabia, sef Seven Pillars of Wisdom. Mae’r ffilm enwog, Lawrence of Arabia, yn seiliedig ar fywyd Lawrence.

  • The world looks with some awe upon a man who appears unconcernedly indifferent to home, money, comfort, rank, or even power and fame. The world feels not without a certain apprehension, that here is some one outside its jurisdiction; someone before whom its allurements may be spread in vain; some one strangely enfranchised, untamed, untrammelled by convention, moving independent of the ordinary currents of human action.

  • Winston Churchill

    Winston Churchill (ail o’r chwith) a T. E. Lawrence (pedwerydd o’r chwith) yn Cairo, 1921.

    Cadwch olwg ar ein blog a dewch i ddysgu rhagor am Chwedlau Gogledd Cymru fis nesaf!

  • Translation courtesyCymraeg byd Busnes/Welsh for Business.