Dewch i ddysgu am chwedlau Cymru … hanes

Mae Gogledd Cymru yn llawn hanes, chwedlau, mythau a chwedloniaeth. Gallwch dystio’r rhain yn y placiau a’r arwyddion sydd wedi’u gosod ledled y rhanbarth, yn ogystal ag yn y cestyll a’r plastai crand sy’n frith ar hyd y tirlun.

Ym mlog cyntaf ein cyfres sy’n edrych ar rai o ‘Chwedlau Cymru’, rydym wedi tynnu sylw at lond dwrn o ffigurau hanesyddol pwysig, trawiadol a blaenllaw o Ogledd Cymru.

Teyrnas Gwynedd

Yn dilyn gormes y Rhufeiniaid, daeth Teyrnas Gwynedd i amlygrwydd ym Mhrydain oddeutu’r pumed ganrif. Yn cwmpasu Gogledd-orllewin Cymru, byddai arweinwyr y deyrnas yn aml yn cael eu cyhoeddi yn ‘Frenhinoedd y Brythoniaid’, gan arddangos mawredd hanesyddol yr ardal a enillodd ei phlwyf fel y rhanbarth mwyaf pwerus yng Nghymru.

Caraf i, mawr elyn Lloegr, dir agored y Gogledd heddiw,

A’r lliaws llwyni ym mro Lliw.

Caraf y sawl a roes imi [fy] nymuniad [o] fedd

Lle cyrhaedda’r moroedd maith eu terfysg.

Caraf ei gosgordd a’i haml drigfan o’i mewn,

Ac wrth fodd ei brenin reoli rhyfel.

Hywel ab Owain Gwynedd, Bardd Rhyfel.

Kathleen Anne Bramley (gol.) ac eraill, Gwaith Llywelyn Fardd I ac Eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1994).

Teyrnas Gwynedd, tua 1247

Owain Gwynedd

Cipiodd yr arweinydd canoloesol pwerus, Owain Gwynedd (a aned tua 1100), reolaeth dros Wynedd yn 1132, a hynny yn dilyn marwolaeth ei frawd Cadwallon. O dan ei reolaeth ef, ymestynnwyd ffiniau Gwynedd at diroedd y Gororau (sef siroedd Lloegr sydd ar y ffin â Chymru). Lansiodd Owain hefyd ymosodiad milain ar Bowys.

Ymosododd Harri II ar Wynedd yn 1157, gan orfodi Owain i gytuno ar delerau; fodd bynnag, llwyddodd Owain i drechu Harri mewn brwydr ddiweddarach ar y cyd â thywysogion Cymreig eraill. Ni fentrodd Harri II herio Owain fyth eto. Bu farw Owain yn 1170, yn llywodraethwr hollbwerus dros y deyrnas.

Mae Owain Gwynedd wedi’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Bangor.

Llywelyn Fawr

Llywelyn Fawr, a elwir hefyd yn Llywelyn ab Iorwerth (ac a aned tua 1173), oedd Brenin Gwynedd, a bu’n arwain Cymru gyfan am bron hanner canrif. Roedd Llywelyn yn ŵyr i Owain Gwynedd.

Cytundeb 1201, rhwng Llywelyn â’r Brenin John, yw’r enghraifft gynharaf sydd wedi goroesi o gytundeb rhwng Cymru a Lloegr. Fodd bynnag, ni pharhaodd y cysylltiadau cyfeillgar yn hir, ac ar ôl cyfres o frwydrau, penodwyd Llywelyn yn arweinydd Tywysogion Cymru. Mae llawer o haneswyr yn cytuno na ddaeth yr un llywodraethwr arall dros Gymru erioed yn agos at bŵer gwleidyddol Llywelyn.

Image courtesy of Rhion Pritchard, 2006.

Mae cerflun o Llywelyn Fawr i’w weld ar y sgwâr yn nhref Conwy.

Owain Glyndŵr

Gorau Cymro, tro trylew

Piau’r wlad, lin Pywer Lew,

Gŵr meingryf, gorau mangre,

A phiau’r llys; hoff yw’r lle.

Iolo Goch, Bardd.

Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Iolo Goch (Caerdydd, 1988).

Ganed Owain Glyndŵr, un o’r ffigurau enwocaf heb amheuaeth yn hanes Cymru, tua 1349. Mae ei ddylanwad a’i etifeddiaeth yn ymestyn at lenyddiaeth glasurol hyd yn oed – fe’i disgrifir yn nrama Shakespeare, Henry IV, fel gŵr nad yw’n debyg i wŷr cyffredin – “not in the roll of common men”.

Ag yntau’n ddisgynnydd i Dywysogion Cymru, lansiodd Owain Glyndŵr wrthryfel yn erbyn Harri IV yn 1400 – a elwid wedi hynny yn Wrthryfel Glyndŵr. Hwn oedd y gwrthryfel mawr, treisgar diwethaf o blaid annibyniaeth i Gymru, ac mae ei etifeddiaeth yn golygu bod Owain Glyndŵr yn parhau i gael ei gydnabod yn biler dros genedlaetholdeb Cymreig, yn ogystal â Thywysog olaf Cymru.

‘Y Mab Darogan’ – cerflun o Owain Glyndŵr, Corwen.

William Morgan

  • The English tongue is not understood by the greatest number of Her Majesty’s obedient subjects inhabiting Wales.

  • Deddf Seneddol, 1563

Bu William Morgan, a aned tua 1545 ger Betws-y-coed, yn astudio ym Mhrifysgol Caergrawnt cyn dod yn Offeiriad gydag Eglwys Loegr. Yn ddiweddarach, daeth yn Esgob Llandaf a Llanelwy, ond mae’n fwyaf adnabyddus am ei waith yn cyfieithu’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Roedd y cyfieithiad hwn yn drobwynt i’r iaith Gymraeg a chrefydd yng Nghymru.

Hedd Wyn

Ganed Ellis Humphrey Evans yn 1887 yn Nhrawsfynydd, Meirionnydd. Roedd yn fardd talentog o’r dechrau’n deg a bu’n cystadlu mewn sawl Eisteddfod. Cafodd ei enw Barddol, Hedd Wyn, yn 1910, ac enillodd Gadeiriau yn Eisteddfod y Bala, Pwllheli a Llanuwchllyn.

Er ei fod yn heddychwr, aeth Ellis ati’n arwrol i ymuno â’r fyddin, er mwyn arbed ei frawd iau rhag gwneud hynny. Ysbrydolwyd llawer o’i gerddi enwocaf gan y rhyfel. Cafodd Ellis ei ladd yn drasig yn ystod oriau cyntaf Trydedd Brwydr Ypres yn 1917. Mae’n parhau i fod yn un o’r llenorion a’r artistiaid gorau yng Nghymru, ac mae ei gerdd a ddaeth yn deilwng am gadair yr Eisteddfod Genedlaethol, ‘Yr Arwr’, yn parhau i gael ei chlodfori’n helaeth.

Detholiad o’r gerdd ‘Rhyfel’

Mae’r hen delynau genid gynt

Ynghrog ar gangau’r helyg draw,

A gwaedd y bechgyn lond y gwynt,

A’u gwaed yn gymysg efo’r glaw.

Yr Ysgwrn, ger Trawsfynydd

Betsi Cadwaladr

  • An unconventional Welsh woman who was ahead of her time.

  • Ffion Hague, awdur

Ganed Betsi Cadwaladr, a oedd yn un o 16 o blant, ger y Bala yn 1789. Treuliodd Cadwaladr, a newidiodd ei henw maes o law i Davis, ran fawr o’i blynyddoedd cynnar yn gweithio fel morwyn, a arweiniodd at gyfleoedd i deithio, gan gynnwys teithio i Ffrainc yn ystod Brwydr Waterloo. Yno, effeithiwyd yn fawr arni gan y milwyr a anafwyd ar faes y gad.

Pan ddaeth yn ôl i Brydain, aeth ati i hyfforddi i fod yn nyrs yn Llundain, ac ymunodd â’r gwasanaeth nyrsio milwrol pan oedd yn 65 mlwydd oed. Yn groes i ewyllys Florence Nightingale, y nyrs ‘enwog’ o’r dosbarth uchaf (nad oedd ganddi fawr o feddwl o’r Cymry), aeth Betsi i’r Crimea i weithio. Er i’r ddwy anghydweld ar sawl achlysur, roedd Nightingale ac eraill yn cydnabod gwaith hanfodol Betsi yn achub bywydau ar flaen y gad. Mae’n cael ei chofio’n aml am ei phendantrwydd a’i pharodrwydd i ymladd yn erbyn biwrocratiaeth er mwyn gwneud ei gwaith. Caiff Betsi ei chofio fel arloeswraig yn y byd nyrsio, ac mae Bwrdd Iechyd Lleol Gogledd Cymru wedi cael ei enwi ar ei hôl.

Cysegru Carreg Fedd Betsi Cadwaladr ym mynwent Parc Abney. Codwyd y cronfeydd ar gyfer y garreg fedd gan nyrsys a oedd yn gweithio ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

  1. T.E. Lawrence

Ganed Thomas Edward Lawrence, a oedd yn archaeolegydd, yn swyddog gyda’r fyddin ac yn ddiplomydd adnabyddus, yn Nhremadog yn 1888. Bu’n gweithio i’r Amgueddfa Brydeinig yn Syria yn ystod yr 1910au cynnar, cyn gwirfoddoli i’r fyddin maes o law a chael ei anfon i’r Aifft gyntaf.

Yn 1916, cafodd ei anfon i Arabia, lle bu’n gweithio ochr yn ochr gyda Faisal, arweinydd y Gwrthryfel Arabaidd. Ar ôl y rhyfel, bu Lawrence yn gweithio i’r Swyddfa Dramor, cyn encilio o fywyd cyhoeddus yn y pen draw a chyhoeddi cofnod o’i brofiadau ei hun yn Arabia, sef Seven Pillars of Wisdom. Mae’r ffilm enwog, Lawrence of Arabia, yn seiliedig ar fywyd Lawrence.

  • The world looks with some awe upon a man who appears unconcernedly indifferent to home, money, comfort, rank, or even power and fame. The world feels not without a certain apprehension, that here is some one outside its jurisdiction; someone before whom its allurements may be spread in vain; some one strangely enfranchised, untamed, untrammelled by convention, moving independent of the ordinary currents of human action.

  • Winston Churchill

    Winston Churchill (ail o’r chwith) a T. E. Lawrence (pedwerydd o’r chwith) yn Cairo, 1921.

    Cadwch olwg ar ein blog a dewch i ddysgu rhagor am Chwedlau Gogledd Cymru fis nesaf!

Discover… Llanberis ‘Snowdon’s village’

Every year, hundreds of thousands of people make the journey to Llanberis, with a trip up Wales’ epic peak, Snowdon, at the top of the agenda.

But this charming community isn’t just about Wales’ highest mountain (though, it may be rather difficult to ignore!). In fact, you could easily spend an entire day enjoying the village without needing to put on your walking boots.

From boating on Llyn Padarn to a fascinating visit to our National Slate Museum, the town has something for everyone; with wonderful local shops, lovely cafes and fantastic restaurants to boot.

So, let’s explore the magical village of Llanberis, which just so happens to be right on the Royal Victoria Hotel’s doorstep. After all, it is the Year of Discovery – let’s go!

Snowdon’s village

Llanberis’ history goes way back, to a time when Wales was ruled by Welsh princes. The mighty Llywelyn the Great built Llanberis’ very own Dolbadarn Castle in the early 13th Century… and guess what? The ruins sit right here in the grounds of the Royal Victoria Hotel – it’s a lovely walk if you’re staying here that offers some great photo opps along the way.

For hundreds of years, only the brave and adventurous visited Llanberis – Wales was considered wild and difficult to access. But that all changed in the 1840s with the coming of the Welsh railway, when Llanberis became the destination ‘of choice’ for the Victorians.

Today, Llanberis and its dramatic surroundings are a mecca for photographers, climbers, walkers, artists, writers and tourists.

Our picturesque village is easily accessible from the A55. Follow signs for Bangor & Betws-y-Coed and keep an eye out for brown tourist signs marked Llanberis. There are multiple car parks dotted around, costing between £3 and £7 for a full day – just don’t forget to bring change!

Things to do in Llanberis

1. Snowdon

It might seem a little obvious, but we couldn’t exactly miss out Llanberis’ star attraction – Snowdon!

At an impressive 1085 metres tall, Snowdon is Wales’ highest mountain. To say it’s beautiful at the top on a clear day would be an understatement – though it’s quite a challenge to get there!

If it’s your first time up, we’d recommend taking the Llanberis Path. Make sure you check the weather beforehand and come prepared – good quality, waterproof walking clothes, plenty of water and snacks, sunblock and a pair of trusted walking boots are essential. Read our blog on safe winter walking for more handy tips.

Don’t fancy the climb? The world-famous Snowdon Mountain Railway will take you right to the summit – all you have to do is enjoy the views and a good cuppa tea at the top!

At the time of writing (March 2019), trains are running to the Clogwyn mid-station – weather permitting – with summit journeys starting in May.

2. The National Slate Museum

The National Slate Museum transports you back to Snowdonia’s rich natural and cultural heritage.

The Victorian workshops, nestled below the Dinorwig quarry, once employed more than 3,000 men before closing in 1969.

Now, they’re a fascinating glimpse into the past lives, suffering and craftsmanship of Llanberis’ slate workers and their families – well worth a visit!

3. Llyn Padarn

Llyn Padarn is one of North Wales’ largest natural lakes and perches on the edge of Snowdon’s village. Surrounded by majestic peaks, it’s an incredibly beautiful sight – come rain or shine!

Take it all in on a boat trip on the Snowdon Star, walk the 6-mile circular route, take the kids on a rowing boat or merely enjoy an ice-cream on the shore – it’s a lovely place to relax.

If it’s warm enough, you can even enjoy a quick dip – the lake recently gained bathing water recognition!

4. Electric Mountain

Whether it’s just the two of you or the whole family, a trip to Electric Mountain in Llanberis is a truly one-of-a-kind outing.

Take a guided tour of Dinorwig Power Station’s hub (which just so happens to be 750m deep under Elidir mountain – eek!), learn all about one of man’s ‘greatest modern engineering achievements’ and watch gargantuan pumps and turbines live in action. Great fun!

Where to eat

1. Eryri Bar & Lounge

A hub for visitors and locals alike, Eyryri Bar is a lively watering hole right here in the hotel. Offering a wide range of food & drink, as well as a bar snack menu for lighter bites, you can cosy up by the fire after a busy day or chat with fellow diners. Whether you’re staying at the hotel or just passing through, we’d love to meet you during your trip to Llanberis!

2. Pete’s Eats

Pete’s Eats is somewhat of a legend in North Wales. Serving up massive (and we’re not exaggerating!) portions of chips, burgers and breakfasts along with the biggest mugs of tea you’ve ever seen, this place fills the bellies of thousands of climbers yearly, before they set off for Snowdon.

3. The Peak Restaurant

Fine dining in your walking boots? That’s exactly what you’ll find at The Peak Restaurant! This award-winning eatery has been earning rave reviews since 2003 by whipping up great quality food at reasonable prices . For weekends and holidays, make sure you book ahead.

Where to shop

1. Crib Goch Outdoor World

Forgot your walking boots, your waterproof trousers, your hot chocolate flask or camping supplies? No worries – just head to Crib Goch Outdoor World on Llanberis high street. This extensive shop has everything you could ever need (literally!) for outdoor pursuits and adventures out in the wild.

2. Snowdon Trading Post

You can’t go to Llanberis without picking up a Snowdon souvenir for the family back home, right? This is a relatively new, cute and quirky shop which sells gifts for all the Snowdon lovers out there. Think local produce, cute trinkets and Welsh-themed gifts galore – perfect!

3. Llanberis Bike Hire

You might not have been able to fit the entire family’s bikes in the car for your trip to Llanberis – but there’s nothing better than a fresh, breezy cycle around the stunning Snowdonia scenery! Don’t miss out – just head to Llanberis Bike Hire, which operates out of Tan y Ddraig Pottery cafe. They’ve got you covered with children’s bikes, mountain bikes, road bikes and tag alongs which are all available for daily rent.

Discover… Llanberis

While Snowdon is certainly the crown and glory of Llanberis, this picturesque village has way more to offer. Here, you can really get to know Wales – hear the wonderful Welsh language, feel bewildered by the majestic landscapes and visit charming shops, cafes and restaurants ran by the village’s friendly locals.

You’ll certainly feel right at home in Llanberis – why not make 2019 the year you discover it?

Images courtesy: Llanberis village view © Copyright Robin Drayton and licensed for reuse under this Creative Commons Licence. Llanberis path up Snowdon by © Copyright Jeff Buck and licensed for reuse under this Creative Commons Licence. Snowdon Mountain Railway by Chris Buckley via Pexels, 2019.